“Eetproblemen zijn vaak een vorm van bescherming, je moet willen begrijpen hoe iemands brein werkt”

Ruim 40% van de volwassenen met autisme heeft te maken met bijkomende psychische problematiek, zoals ADHD, psychosegevoeligheid of een eetstoornis. Deze comorbiditeit is vaak lastig te herkennen, waardoor reguliere behandelingen niet altijd goed aansluiten. Dat maakt de begeleiding van volwassenen met autisme complexer en vraagt van professionals dat zij anders kijken en anders behandelen.

Klinisch psycholoog en psychotherapeut Jolanda Wielemaker ziet dat dagelijks in haar praktijk. Zij werkt met volwassenen met autisme en eetproblemen. “Je ziet het niet altijd aan de buitenkant”, zegt ze. “Maar zodra je doorvraagt, hoor je hoeveel prikkels, structuren en angsten er meespelen. Dat past heel logisch bij hoe hun brein werkt.”

Op 3 maart 2026 spreekt Jolanda tijdens het congres Comorbiditeit bij volwassenen met autisme.

Een loopbaan waarin puzzelstukjes op hun plek vielen
Jolanda werkte twintig jaar in de kinder- en jeugdpsychiatrie van het Erasmus MC. Ze begeleidde kinderen, jongeren en gezinnen met complexe problematiek: aanhoudende lichamelijke klachten, PTSS en eetstoornissen. In veel van die situaties bleek autisme een onderliggende factor. Later ging ze werken met volwassenen met eetstoornissen. Ook daar zag ze regelmatig autisme als onderliggende factor.

“Bij veel meisjes met anorexia zag ik enorme sensorische gevoeligheid. Maar dat werd niet altijd gekoppeld aan autisme. Terwijl het zoveel verklaarde”, vertelt ze.

In 2022 startte Jolanda haar eigen praktijk, gespecialiseerd in autisme, eetstoornissen, traumabehandeling en schematherapie.

Hoe ziet een eetstoornis eruit bij iemand met autisme?
Volgens Jolanda is het verschil aan de buitenkant vaak klein. “Eerlijk gezegd zie je niet meteen zoveel verschil”, zegt ze. “Het verschil zit vooral in wat je hoort als je doorvraagt.”

Veel volwassenen met autisme blijken sterk sensorisch gevoelig. Niet alleen voor eten zelf, maar voor alles wat daarmee samenhangt. Denk aan:
•    het geluid van bestek of etende mensen
•    geuren van eten
•    structuren die ‘niet kloppen’
•    het gevoel dat voedsel ‘te hard’ of ‘te luid’ is in de mond

“Eten raakt bij hen veel meer dan alleen voeding”, legt Jolanda uit. “Als ze minder gaan eten, heeft dat vaak een duidelijke functie. Het dempt prikkels, het dempt gevoelens en het dempt trauma. Er ontstaat sensorisch meer rust. Voor hen is het geen willekeurig gedrag om restrictiever te gaan eten, maar een overlevingsmechanisme.”

Bij mensen zonder autisme is een eetstoornis ook een vorm van coping, benadrukt ze. “Maar bij mensen met autisme zie je vaak dat het nóg sterker werkt als beschermingsmechanisme. Het helpt hen de wereld overzichtelijker en minder chaotisch te maken.”

Late diagnoses en gemiste signalen
Met name bij vrouwen ziet Jolanda dit patroon veel terug. “Veel vrouwen krijgen hun autisme-diagnose pas laat, vaak pas als ze al in een eetstoorniskliniek terechtkomen”, vertelt ze. “Hun rigiditeit en structuurgevoeligheid vallen dan op, maar als je hun levensverhaal kent, zie je dat ze altijd al zo waren. Alleen werd het nooit in verband gebracht met autisme.”

Wat kun je als professional herkennen?
Jolanda noemt een paar signalen die kunnen wijzen op autisme als basis van eetproblematiek:

Sterke sensorische gevoeligheid
“Als je vraagt naar geluiden en iemand doet meteen haar handen tegen haar oren bij het noemen van een voorbeeld, dan weet je genoeg. Alle zintuigen kunnen overprikkeld raken.”

Starre rituelen
Niet alleen eetstoornisrituelen, maar veel oudere, diep ingebakken patronen.
“Een cliënt at haar ontbijtkoek altijd in acht stukjes, met mes en vork. Voor haar was dat vanzelfsprekend, omdat ze het vroeger zo had geleerd. Het gaf haar houvast.”

Zwart-witregels
“Het brein zegt: zo hoort het. En dan moet het ook zo.”

Maar het onderscheid tussen autistische kenmerken en eetstoornissymptomen blijft ingewikkeld.

“Een eetstoornis met ondergewicht maakt mensen rigide en meer teruggetrokken”, legt Jolanda uit. “Dat kan lijken op kenmerken van autisme. Daarom moet je goed doorvragen om te kijken wat er achter gedrag zit.”

Ze raadt zorgprofessionals aan om nieuwsgierig te zijn:
“Vraag letterlijk: hoe werkt jouw brein? Hoe komen dingen binnen? Je moet willen snappen waarom iemand iets doet.”

Een andere aanpak vraagt om een ander tempo
Behandeling van eetproblemen bij volwassenen met autisme vraagt volgens Jolanda om aanpassingen. “Je moet vertragen, veel meer uitleggen en veel herhalen”, zegt ze. “Informatie wordt anders verwerkt, zeker onder stress.”
Concreet betekent dat onder andere:
•    Uitleggen waarom iets nodig is, in plaats van het simpelweg voorschrijven
•    Metaforen gebruiken om inzichtelijk te maken wat er gebeurt in het brein
•    De omgeving betrekken: ouders, partners, begeleiders
•    Breder kijken dan eten alleen, bijvoorbeeld naar sensorische overprikkeling op andere levensgebieden
 

Wat hoopt Jolanda dat deelnemers meenemen?
In haar lezing wil Jolanda vooral laten voelen hoe cliënten met autisme de wereld ervaren.

“Ik heb inmiddels 10 van de 25 cliënten geïnterviewd voor mijn boek over autisme en eetproblemen. Hun voorbeelden neem ik mee.”

Haar kernboodschap: “Eetproblemen bij autisme zijn eerder standaard dan afwijkend. Voor veel mensen met autisme spelen eetproblemen mee omdat hun informatieverwerking anders werkt, sensorische gevoeligheden een rol spelen en ze snel overprikkeld geraken. Controle op eten kan rust dan geven. Het is een reactie op overprikkeling.”

Congres Comorbiditeit bij volwassenen met autisme
Voor artsen, psychiaters, psychologen, orthopedagogen, verpleegkundig specialisten, verpleegkundigen en andere zorgprofessionals.

Dinsdag 3 maart 2026, 09:30 – 16:00
Leer hoe je comorbiditeit bij volwassenen met autisme kunt herkennen en hoe je jouw behandeling kunt aanpassen aan het neurodiverse brein.

Schrijf je hier in.